प्रचण्डका प्रचण्ड चुनौतीहरू

नेपालको समकालीन राजनीतिक इतिहासमा पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ जत्तिको तीव्र उतारचढाव भएको नेतृत्व विरलै भेटिन्छ । उनी एक समय परिवर्तनको प्रतीक थिए- विद्रोहको आवाज, उत्पीडित वर्गको आशा र नयाँ नेपालको सपना । उनी विद्रोहीबाट सत्तासीन र सत्तासीनबाट क्रमशः प्रभावहीन हुँदै गएको नेतृत्वको कथाका प्रतीक जस्ता बन्न पुगेका छन् ।

उनले आफ्नो जीवनमा क्रान्ति, युद्ध, शान्ति प्रक्रिया, संविधान निर्माण र सत्ता सञ्चालन सबैको अनुभव गरे । तर यति धेरै अवसर र अनुभव हुँदाहुँदै पनि प्रचण्ड आज किन प्रभावशाली राजनेताबाट सामान्य राजनीतिककर्मीमा खुम्चिँदै गए त भन्ने गम्भीर प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो । यसको उत्तर खोज्दा बाह्य कारणभन्दा पनि उनका आफ्नै निर्णय, प्राथमिकता र राजनीतिक शैली मुख्य कारणका रूपमा देखिन्छन् ।

प्रचण्डको उदय कुनै संयोग थिएन । प्रचण्डको उदय क्रान्तिकारी नेताका रूपमा भयो । करिब ३५ वर्षको उमेरमै उनले मसालको महामन्त्रीको जिम्मेवारी सम्हाल्दै आफूलाई वैचारिक र सङ्गठित नेतृत्वका रूपमा स्थापित गरे । त्यति बेला नेपालमा राजनीतिक असमानता, सामाजिक विभेद र राज्यको केन्द्रीकृत संरचनाप्रति असन्तुष्टि व्यापक थियो ।

तर समग्रतामा हेर्दा, यो विद्रोहले नेपालको महत्त्वपूर्ण परिवर्तनका लागि आधार तयार गर्‍यो । यसैको जगमा ०६२/०६३ को जनआन्दोलन सफल भयो र नेपालमा राजतन्त्रको अन्त्य भई गणतन्त्र स्थापना भयो ।

यही परिस्थितिलाई आधार बनाएर उनले ०५२ फागुन १ गतेबाट सशस्त्र विद्रोह सुरु गरे । बन्दुकको नालबाट सत्ता कब्जा गर्ने रणनीति कुनै सामान्य निर्णय थिएन । यो अत्यन्त जोखिमपूर्ण र चुनौतीपूर्ण मार्ग थियो । तर उनले त्यो जोखिम उठाए । त्यो युद्धले नेपाललाई केवल हिंसाको चक्रमा मात्र होइन, गहिरो राजनीतिक बहस र संरचनात्मक परिवर्तनको दिशातर्फ धकेल्यो । उनले राज्यको मूल संरचना राजतन्त्रात्मक शासन व्यवस्था, केन्द्रीकरण, वर्गीय विभेद र सामाजिक बहिष्करणमाथि नै प्रश्न उठाए । यसै कारण उनी सामान्य नेताभन्दा देशलाई नयाँ दिशा दिने विचारधाराकै नेतृत्वकर्ता बने ।

उनले सुरु गरेको सशस्त्र क्रान्तिले नेपाली समाजमा ठूलो प्रभाव पार्‍यो । ग्रामीण क्षेत्रमा राजनीतिक चेतना फैलियो, उत्पीडित वर्गहरूले आफ्नो आवाज उठाउने साहस पाए र राज्यको पुरानो संरचना फेर्नैपर्ने सर्वत्र माग उठ्यो । यद्यपि यसले ठूलो मानवीय क्षति पनि गरायो, जसलाई नजरअन्दाज गर्न सकिँदैन ।

तर समग्रतामा हेर्दा, यो विद्रोहले नेपालको महत्त्वपूर्ण परिवर्तनका लागि आधार तयार गर्‍यो । यसैको जगमा ०६२/०६३ को जनआन्दोलन सफल भयो र नेपालमा राजतन्त्रको अन्त्य भई गणतन्त्र स्थापना भयो । यो ऐतिहासिक मोडमा प्रचण्ड केवल एक विद्रोही नेता मात्र थिएनन्, उनी राजनेताका रूपमा उदाएका थिए । तर विडम्बना के छ भने, जुन विचारले उनलाई उचाइमा पुर्‍यायो, त्यही विचारलाई उनले आफैँले क्रमशः कमजोर पार्दै लगे ।

शान्ति प्रक्रियामा प्रवेश गरेपछि उनले क्रान्तिको ऊर्जा संस्थागत गर्ने ऐतिहासिक अवसर पाए । तर उनले त्यो अवसरलाई रूपान्तरणको साधन बनाउनुको सट्टा सत्तामा पुग्ने छोटो बाटोका रूपमा प्रयोग गरे । यहीँबाट उनको ओरालो यात्राको बीउ रोपियो भन्दा फरक नपर्ला ।

पहिलो संविधानसभा निर्वाचनमा माओवादी सबैभन्दा ठूलो दल बनेपछि उनले सरकारको नेतृत्व पनि गरे । तर त्यो अवसरलाई दीर्घकालीन परिवर्तनको आधार बनाउनुको सट्टा तत्कालीन राजनीतिक समीकरण र सत्ताको खेलमा सीमित गरियो ।

राजनेता भनेको केवल सत्ता सम्हाल्ने व्यक्ति होइन । उनी त्यस्ता व्यक्ति हुन्, जसले देशको दीर्घकालीन भविष्यको दिशा निर्धारण गर्छ र परिवर्तनलाई संस्थागत गर्छ । सशस्त्र विद्रोह समाप्ति र विस्तृत शान्ति सम्झौतापछि प्रचण्डसँग नेपाललाई नयाँ संरचनामा ढाल्ने ऐतिहासिक अवसर थियो । उनीसँग जनसमर्थन थियो, क्रान्तिको ऊर्जा थियो र परिवर्तनको स्पष्ट एजेन्डा थियो । यदि उनले त्यो समयलाई सही ढङ्गले उपयोग गरेका भए, उनी नेपालका एक दीर्घकालीन प्रभावशाली राजनेता बन्न सक्थे ।

त्यस अवधिमा शान्ति सम्झौतापछि प्रचण्डसँग दुई विकल्प थिए: एक, दीर्घकालीन संरचनात्मक परिवर्तनमा केन्द्रित हुने; दुई, तत्कालीन सत्ता समीकरणमा रमाउने । प्रचण्डले दोस्रो विकल्प रोजे । तर यहीँबाट उनका कमजोरीहरू देखिन थाले । शान्ति प्रक्रियामा प्रवेश गरेपछि उनले आफ्नो प्राथमिकता परिवर्तन गरे । क्रान्तिको ऊर्जा संस्थागत गर्नेभन्दा पनि उनी सत्ता प्राप्ति र त्यसैको व्यवस्थापनमा केन्द्रित हुन पुगे ।

पहिलो संविधानसभा निर्वाचनमा माओवादी सबैभन्दा ठूलो दल बनेपछि उनले सरकारको नेतृत्व पनि गरे । तर त्यो अवसरलाई दीर्घकालीन परिवर्तनको आधार बनाउनुको सट्टा तत्कालीन राजनीतिक समीकरण र सत्ताको खेलमा सीमित गरियो । परिणामतः संविधान निर्माण प्रक्रिया लम्बियो, माओवादी एजेन्डा कमजोर भयो र जनतामा निराशा बढ्दै गयो ।

यस अवधिमा माओवादीले आफ्ना धेरै एजेन्डाहरू गुमाउँदै गयो । सङ्घीयता, समावेशिता, सामाजिक न्यायजस्ता महत्त्वपूर्ण मुद्दाहरूमा उनीहरू स्पष्ट र दृढ रूपमा उभिन सकेनन् । अन्य दलहरूसँग सम्झौता गर्दै जाँदा उनीहरूको मौलिकता हराउँदै गयो । परिणामस्वरूप, तत्कालीन माओवादी पार्टी संसदीय राजनीतिमा क्रमशः कमजोर बन्दै गयो र केवल सरकार बनाउने वा गिराउने खेलमा सीमित हुन पुग्यो । प्रचण्डले यस अवधिमा कहिल्यै आफ्नो लक्ष्यलाई स्थिर राख्न सकेनन् । कहिले क्रान्तिकारी, कहिले सुधारवादी, कहिले व्यावहारिक त कहिले अवसरवादी- उनको राजनीतिक चरित्र निरन्तर परिवर्तन हुँदै गयो । यसले उनलाई लचिलो होइन, अविश्वसनीय बनायो ।

संविधान जारी भएपछि पनि स्थिति खासै बदलिएको देखिएन । बरु उनी झन् सत्ताकेन्द्रित बने ।

प्रचण्ड स्वयम् पनि यस प्रक्रियामा परिवर्तन हुँदै गए । एक समयका क्रान्तिकारी र दूरदर्शी नेताबाट उनी क्रमशः केवल ‘पोलिसी मेकर’ अर्थात् कानुन निर्माणमा सीमित नेताका रूपमा देखिन थाले । यो परिवर्तन केवल परिस्थितिको कारणले थिएन, यो उनको आफ्नै निर्णय र प्राथमिकताको परिणाम थियो । उनले आफ्नो भूमिकालाई समयअनुसार पुनः परिभाषित गर्न सकेनन् । एक विद्रोही नेताबाट राजनेता बन्ने सङ्क्रमणलाई सफलतापूर्वक व्यवस्थापन गर्न नसक्नु उनको ठूलो कमजोरी बन्यो ।

संविधान जारी भएपछि पनि स्थिति खासै बदलिएको देखिएन । बरु उनी झन् सत्ताकेन्द्रित बने । कहिले शेरबहादुर देउवा नेतृत्वको कांग्रेससँग, त कहिले केपी ओली नेतृत्वको एमालेसँग गठबन्धन गर्दै उनी सत्तामा रहिरहे । यसले उनलाई ‘किङमेकर’ त बनायो, तर दीर्घकालीन दृष्टिकोण भएको राजनेता बनाउन सकेन । बारम्बार सरकार परिवर्तन, अस्थिर गठबन्धन र स्पष्ट नीतिको अभावले उनको विश्वसनीयता घटाउँदै लग्यो ।

शान्ति प्रक्रियामा आएपछि माओवादी प्रायः हरेक सरकारमा सहभागी भयो । तर सरकारमा हुनुको अर्थ केवल सत्ताको उपभोग मात्र होइन, त्यो परिवर्तन कार्यान्वयन गर्ने अवसर पनि हो । दुर्भाग्यवश, प्रचण्डले यो अवसरलाई पूर्ण रूपमा उपयोग गर्न सकेनन् । जनयुद्धका बेला उठाइएका धेरै मुद्दाहरू कार्यान्वयन हुन सकेनन् । भूमिसुधार, आर्थिक समानता, सामाजिक न्यायजस्ता विषयहरू कागजमै सीमित भए ।

यसका साथै, जनतासँगको सम्बन्ध पनि कमजोर हुँदै गयो । विद्रोहका बेला गाउँगाउँमा पुगेको नेतृत्व सत्तामा पुगेपछि राजधानीकेन्द्रित भयो । रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, आर्थिक समानताजस्ता आधारभूत मुद्दाहरूमा उल्लेखनीय प्रगति हुन सकेन । जनताको अपेक्षा र वास्तविक उपलब्धिबीचको अन्तर बढ्दै गयो । यसले जनविश्वासमा गिरावट ल्यायो । एक समय प्रचण्डप्रति रहेको आशा र भरोसा क्रमशः निराशामा परिणत हुन थाल्यो । यसले जनतामा निराशा मात्र होइन, आक्रोश पनि बढायो ।

अर्कोतर्फ पार्टीभित्र उनको नेतृत्व शैली पनि आलोचनाको विषय बन्यो । पार्टीभित्र लोकतान्त्रिक अभ्यास कमजोर हुँदै गयो । पार्टीभित्र वैचारिक बहसलाई प्रोत्साहन गर्न सकेनन् वा चाहेनन् उनले । निर्णयहरू केन्द्रीकृत हुँदै गए र नयाँ पुस्तालाई अवसर दिन सकेनन् । पार्टीभित्र परिवर्तनको आवाज उठे पनि त्यसलाई सकारात्मक रूपमा लिन सकेनन् । नयाँ पुस्तालाई अवसर दिनुपर्ने ठाउँमा उनी पुरानै घेरामा सीमित भए । परिणामतः पार्टीभित्र ऊर्जा घट्दै गयो र बाहिर जनसमर्थन खस्किँदै गयो ।

अन्ततः फागुन २१ मा भएको निर्वाचन परिणामले पनि पुष्टि गर्छ, राष्ट्रिय एजेन्डा प्रचण्डको हुँदाहुँदै पनि उनी एजेन्डाविहीन बनेर चुनावमा गएजस्तो देखिए । समयअनुसार आफ्नो राजनीतिक यात्रालाई परिवर्तन गरेको भए प्रचण्डलाई एक राष्ट्रिय अभिभावकको भूमिकामा रहने अवसर थियो । तर उनले अहिले त्यो अवसर पनि गुमाए ।

यसका लागि प्रचण्डले पहिले आत्मसमीक्षा गर्न आवश्यक छ । आफ्ना विगतका निर्णयहरूलाई इमानदारीपूर्वक मूल्याङ्कन गरेर गल्तीहरूको लेखाजोखा गर्नुपर्नेछ ।

यति धेरै असफलताबीच पनि प्रचण्ड अझै राजनीतिमा सक्रिय छन् । लामो राजनीतिक उतारचढावको निष्कर्ष के हो भने प्रचण्डको राजनीतिक ओरालो यात्रा बाह्य षड्यन्त्र वा परिस्थितिको परिणाम मात्र होइन । यो त उनको आफ्नै निर्णयहरूको परिणाम हो । यसले के देखाउँछ भने उनीसँग अझै एउटा अवसर छ । तर त्यो अवसर सधैँका लागि नरहन सक्छ । प्रचण्डले अब पनि आत्मसमीक्षा नगर्ने हो भने उनी इतिहासको आकाशगङ्गामा लाखौँ प्रकाश वर्ष टाढा रहेको ताराजस्तै बन्ने निश्चित छ ।

यसका लागि प्रचण्डले पहिले आत्मसमीक्षा गर्न आवश्यक छ । आफ्ना विगतका निर्णयहरूलाई इमानदारीपूर्वक मूल्याङ्कन गरेर गल्तीहरूको लेखाजोखा गर्नुपर्नेछ । आत्मसमीक्षाविना सुधार सम्भव छैन । त्यस्तै उनले आफ्नो राजनीतिक प्राथमिकता पुनः निर्धारण गर्नुपर्छ । सत्ता प्राप्ति मात्र लक्ष्य होइन, दीर्घकालीन परिवर्तन मुख्य लक्ष्य हुनुपर्छ । सशस्त्र विद्रोहका बेला उठाइएका मुद्दाहरूलाई पुनः जीवित बनाउँदै त्यसलाई कार्यान्वयनमा लैजानुपर्ने आवश्यकता छ ।

त्यसका लागि पार्टीभित्र लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई मजबुत बनाउँदै नयाँ पुस्तालाई नेतृत्वमा ल्याउने, उनीहरूको विचारलाई सम्मान गर्ने र समावेशी नेतृत्व विकास गर्ने आवश्यकता छ । यसले अहिले उनले नेतृत्व गरिरहेको पार्टीलाई नयाँ ऊर्जा दिन सक्छ ।

साथै विगतमा गुमेको जनतासँगको सम्बन्धलाई पुनः सुदृढ बनाउनैपर्छ । जनताको समस्या, अपेक्षा र भावना बुझेर त्यसअनुसार काम गर्नुपर्छ । केवल चुनावको बेला मात्र जनतासँग जाने होइन, निरन्तर संवाद आवश्यक छ । आर्थिक विकास, शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारीजस्ता क्षेत्रमा स्पष्ट योजना बनाएर त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने प्रतिबद्धतालाई व्यावहारिक रूपमा उतार्न सके मात्र उनको नेतृत्व पुनः प्रभावशाली बन्न सक्छ ।

प्रचण्डले इतिहास बदल्ने मौका पाएर पनि अधुरो इतिहासका निर्मातामा सीमित भए । आज उनको कद घट्नुमा अरू कसैलाई दोष दिन मिल्दैन । यो उनको आफ्नै निर्णयहरूको समग्र परिणाम हो । यदि उनले अब पनि दिशा परिवर्तन गर्न सके भने अधुरो लेखिएको इतिहासलाई उनले पूर्णता दिन सक्छन् ।

अधुरो लेखिएको इतिहासलाई पूर्णता दिने वा वर्तमान उपलब्धिमै इतिहासका पानाहरूमा विलीन हुने, त्यो प्रचण्डको आफ्नै हातमा छ ।