भारतमा पनि जेन जी आन्दोलनको तयारी ? भाइरल बन्यो कक्रोच पार्टी

एजेन्सी  । अविजित दिप्के पछिल्लो ७२ घण्टादेखि लगभग सुत्न सकेका छैनन् । सामाजिक सञ्जालमा उनले गरेको एक सामान्य मजाक अप्रत्याशित रूपमा भाइरल बनेपछि उनी निरन्तर सन्देशहरूको बाढी सम्हालिरहेका छन् ।

३० वर्षीय दिप्के, जसले अमेरिकाको बोस्टन विश्वविद्यालयबाट पब्लिक रिलेसनमा हालै स्नातक गरेका हुन्, अहिले आफूलाई एउटा व्यापक व्यङ्ग्यात्मक राजनीतिक आन्दोलनको नेतृत्व गरिरहेको अवस्थामा पाउँछन्—’कक्रोच जनता पार्टी’—जसमा हरेक दिन हजारौँ मानिसहरू अनलाइन रूपमा जोडिँदै गइरहेका छन् ।

शुक्रबार भारतका प्रधान न्यायाधीश सूर्यकान्तले सर्वोच्च अदालतको खुला सुनुवाइका क्रममा ‘परजीवीहरू’ले प्रणालीमाथि आक्रमण गरिरहेको भन्दै टिप्पणी गरेका थिए र रोजगारी नपाएका युवाहरूलाई ‘कक्रोच जस्तै’ भनेर तुलना गरेका थिए ।

‘कक्रोच जस्ता युवाहरू छन्, जसलाई रोजगारी पनि हुँदैन र पेसामा कुनै स्थान पनि हुँदैन । केही पत्रकार बन्छन्, केही सामाजिक सञ्जाल, आरटीआई कार्यकर्ता र अन्य कार्यकर्ता बन्छन्, र उनीहरू सबैमाथि आक्रमण गर्न थाल्छन्,’ उनले भनेका थिए ।

पछि कन्तले आफ्नो भनाइ स्पष्ट पार्दै, आफूले केही नक्कली डिग्री लिने व्यक्तिहरूलाई लक्षित गरेको र भारतका युवाहरूलाई होइन, जसलाई उनले ‘विकसित भारतका आधार स्तम्भ’ भनेका थिए ।

तर उनका टिप्पणीहरूले सामाजिक सञ्जालमा ठूलो आक्रोश पैदा गर्‍यो, विशेषगरी जेन–जी इन्टरनेट प्रयोगकर्ताहरूबीच, जसले बेरोजगारी, महँगी र प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको हिन्दू राष्ट्रवादी सरकारको १२ वर्षपछि बढ्दो धार्मिक विभाजनसँग संघर्ष गरिरहेका छन् ।

आक्रोश बढ्दै जाँदा दिप्केले शनिबार एक्समा लेखे, ‘यदि सबै कक्रोचहरू एकसाथ आए भने के होला?’

उनले यो मजाकलाई—र त्यसमा लुकेको गहिरो निराशालाई—अगाडि बढाउँदै इन्स्टाग्राम र एक्समा ‘कक्रोच जनता पार्टी’ का वेबसाइट र सामाजिक सञ्जाल खाता स्थापना गरे । यो नाम मोदीको भारतीय जनता पार्टी भाजपासँग खेलिएको व्यङ्ग्य हो ।

‘सत्तामा बसेकाहरूले नागरिकहरूलाई कक्रोच र परजीवी ठान्छन्,’ दिप्केले मंगलबार शिकागोबाट अल जजीरालाई बताए । ‘उनीहरूले बुझ्नुपर्छ कि कक्रोचहरू फोहोर ठाउँमा प्रजनन गर्छन् । भारत अहिले त्यस्तै भएको छ ।’

ताजा हावा जस्तै

कक्रोच जनता पार्टीको इन्स्टाग्राम खातामा तीन दिनमै ३० लाखभन्दा बढी फलोअर्स पुगेका छन्, र ३ लाख ५० हजारभन्दा बढी मानिसहरूले गुगल फारममार्फत पार्टी सदस्यता लिइसकेका छन् ।

यसमा दर्ता हुनेहरूमा राजनीतिक प्रभावशाली व्यक्तिहरू पनि छन्, जसमा पश्चिम बंगालकी विपक्षी सांसद महुआ मोइत्रा र बिहारका पूर्व सांसद किर्ति आजाद पनि समावेश छन् ।

हालै संघीय सेवाबाट सेवानिवृत्त भएका भारतीय प्रशासक आशीष जोशीले सामाजिक सञ्जालमा यसको बारेमा पढेपछि पार्टीमा छिट्टै दर्ता भएका थिए ।

‘पछिल्ला १० वर्षमा देशमा धेरै डर छ । र मानिसहरू बोल्न डराउँछन्,’ जोशीले अल जजीरालाई भने । उनले सरकारद्वारा आलोचकहरूमाथि गरिएको कडाइको उल्लेख गरे । ‘भारत यति घृणाले भरिएको छ कि कक्रोच जनता पार्टी ताजा हावाको झोंका जस्तै हो ।’

कक्रोचसँग तुलना गर्नुको अर्को पाटो पनि छ, ६० वर्षीय जोशीले भने, ‘कक्रोचहरू बलिया कीरा हुन्स तिनीहरू बाँच्न सक्छन् । र देखिन्छ, उनीहरूले प्रणालीमाथि चल्ने पार्टी पनि बनाउन सक्छन् ।’

गहिरो जरा गाडेको वैरभाव

पछिल्ला वर्षहरूमा दक्षिण एसिया ऐतिहासिक जेन–जी आन्दोलनहरूको केन्द्र बनेको छ, जसले श्रीलंका, नेपाल र बंगलादेशमा सरकारहरू ढालेका छन् ।

विश्वकै सबैभन्दा बढी जनसंख्या भएको भारत आफ्नै किसिमका समस्याहरूको सामना गरिरहेको छ । अर्थतन्त्र बढे पनि आय असमानता, बेरोजगारी र उच्च जीवनयापन खर्च ऐतिहासिक रूपमा उच्च पुगेको छ ।

भारतमा हरेक वर्ष ८० लाखभन्दा बढी स्नातक उत्पादन हुन्छन्, तर उनीहरूबीच बेरोजगारी दर २९ ।१ प्रतिशत छ, जुन शिक्षा नलिएका मानिसहरूको तुलनामा नौ गुणा बढी हो । देशको जनसंख्याको एक चौथाइभन्दा बढी जेन–जी पुस्ता हो—विश्वकै सबैभन्दा ठूलो समूह ।

प्रधान न्यायाधीश कन्तको भनाइले त्यसैले गहिरो संवेदनशीलता छोयो ।

उनको टिप्पणी त्यस्तो हप्तामा आएको थियो, जब परीक्षा प्रश्नपत्र चुहावटविरुद्ध देशभर विद्यार्थीहरूले प्रदर्शन गरे, जसका कारण सरकारी मेडिकल प्रवेश परीक्षा रद्द गर्नुपरेको थियो ।

‘प्रधान न्यायाधीशका टिप्पणीहरूले कार्यकर्ता र युवाप्रति गहिरो पूर्वाग्रह र वैरभाव देखाउँछ,’ सर्वोच्च अदालतका वरिष्ठ वकिल तथा अधिकारकर्मी प्रशान्त भूषणले अल जजीरालाई भने ।

वर्तमान सरकारको मानसिकता 

भूषणले भारतलाई युवाहरूको विद्रोह आवश्यक भएको लामो समयदेखि महसुस भइरहेको बताए, किनभने देशको अर्थतन्त्र र समाज ठूला पूँजीपतिहरू—अम्बानी र अडानी जस्ता—को लाभका लागि ‘रक्तस्राव’ भइरहेको छ ।

कन्तका टिप्पणीहरू सामाजिक सञ्जालमा व्यङ्ग्यलाई किन आकर्षित गर्छ भन्ने सन्दर्भमा पनि जोडिएका छन् । भूषणका अनुसार, केही मानिसहरू यसलाई हास्यास्पद भएर जोडिन्छन्, केही आफ्नो निराशाका कारण ।

‘मानिसहरू अन्ततः प्रश्न गर्न थालेका छन् र जवाफदेहिता मागिरहेका छन्,’ उनले भने ।

उनले आफैँ पनि पार्टीमा जोडिन चाहन्थे, तर अहिलेको अवस्थामा उनी अयोग्य छन् ।

कक्रोच जनता पार्टीभित्र

दिप्केको व्यङ्ग्यात्मक पार्टीमा चार बुँदे योग्यता छस् बेरोजगार, अल्छी, निरन्तर अनलाइन रहने, र व्यावसायिक रूपमा गुनासो गर्न सक्ने मानिसहरू ।

यसको एक्समा नारास् ‘युवाहरूको राजनीतिक मोर्चा, युवाहरूद्वारा, युवाहरूका लागि । धर्मनिरपेक्ष – समाजवादी – लोकतान्त्रिक – अल्छी ।’ इन्स्टाग्राममा पार्टीले आफूलाई ‘अल्छी, बेरोजगार कक्रोचहरूको संघ’ भनेर वर्णन गर्छ र जेन–जीलाई जोडिन आह्वान गर्छ ।

पार्टीको घोषणापत्रमा मोदी सरकारमाथि चुनावी धाँधलीका आरोप, नियन्त्रणमा रहेको मिडिया, र अवकाशपछि न्यायाधीशहरूको सरकारी नियुक्तिसम्बन्धी आलोचना समावेश छ ।

दिप्केले बताएअनुसार उनले यो पार्टी २४ घण्टाभित्र अनलाइन बनाएका हुन्, जसका लागि क्लाउड र च्याटजीपीटी जस्ता एआई उपकरण प्रयोग गरिएको थियो । उनको प्रयास विश्वव्यापी व्यङ्ग्यात्मक राजनीतिक आन्दोलनहरूको परम्परासँग मिल्दोजुल्दो छ ।

युट्युबर मेघनाद एस, जसले दिप्केलाई पार्टीबारेको स्ट्रिममा अतिथि बनाएका थिए, उनले भने कि ‘यो मजाकले आफैँ जीवन लिन थालेको छ ।’

‘धेरै मानिसहरू वैकल्पिक राजनीतिक संरचना खोजिरहेका छन्—परम्परागत पार्टी होइन, तर राजनीतिक प्रयोगहरू,’ उनले भने ।

‘कक्रोच जनता पार्टी व्यङ्ग्यात्मक, अस्तित्वहीन पार्टी हो, तर मानिसहरूले यसलाई वास्तविकताको भन्दा राम्रो विकल्प ठानिरहेका छन्,’ उनले थपे ।

उनका अनुसार, धेरैले यसमा जोडिनुको कारण हास्य भए पनि, गहिरो तहमा उनीहरूले पनि त्यही निराशा महसुस गरिरहेका छन् जसबाट यो जन्मिएको हो ।

तर अहिले दिप्केका लागि यो मजाक रहिरहने अवस्था छैन । उनले सामाजिक सञ्जाल अभियानहरू सञ्चालन गर्न निद्रा त्यागिरहेका छन् ।

‘भारतमा धेरै समयदेखि मानिसहरू चुप छन्,’ उनले भने । ‘यो क्षणलाई हाँसोमा उडाउनु होइन, जिम्मेवारीका साथ अघि बढाउने समय हो ।’